„Kultura wywodzi się z przyrody”
Jan Gwalbert Pawlikowski
Rośliny i kwiaty towarzyszyły człowiekowi od czasów prehistorycznych. Istniały we wszystkich znanych nam późniejszych cywilizacjach: w Mezopotamii, Egipcie, Grecji i antycznym Rzymie.
Praca na roli oraz pielęgnowanie roślin rolniczych i ogrodniczych były uznawane za podstawowe, najbardziej godne oraz najszlachetniejsze dziedziny ludzkiej aktywności. „Ziemia jest najważniejszym i niezniszczalnym dobrem, a spośród rolników wywodzą się najlepsi ludzie” pisał Wergiliusz w poemacie „Georgiki”. Rola roślin, szczególnie tych ozdobnych, jest ogromna w rozwoju tradycji i kultury, w całokształcie dorobku duchowego i materialnego ludzkości. Zarówno w przeszłości, jak i w czasach współczesnych roślinom przypisywane jest bogate znaczenie symboliczne. Kwiaty są źródłem inspiracji dla artystów, znajdują znamienite miejsce w sztuce i literaturze i są jednocześnie źródłem pożywienia i leków. Związek człowieka z roślinami znalazł swój wyraz także w obyczajach, obrzędach i rytuałach różnych narodów.
Istnieją dowody, że ludzie już w zamierzchłych czasach zajmowali się nie tylko uprawą roślin użytecznych, lecz także uprawą roślin ozdobnych, ceniąc ich walory dekoracyjne i korzystne oddziaływanie na człowieka.
Rolnictwo i wywodzące się z niego ogrodnictwo, przez swoje szczególne znaczenie sakralne związane z mistyką roślin, a także z cyklicznym rytmem agrarnym odegrało ważną rolę w zwoju pierwotnej gospodarki, kultury i kształtowaniu się poczucia związku człowieka z Kosmosem.
Kwiatom przypisuje się często symbolikę przemijania, ze względu na ich krótkie życie. Grecki poeta Straton, którego poezje zachowały się w Antologii Palłatyńskiej napisał:
„Chełpisz się swoją urodą?
Także róża pięknie kwitnie,
Lecz pamiętaj, wkrótce zwiędnie”
Róże i fiołki, a także irysy i narcyzy, są symbolami przemijania w tradycji zachodniej już od czasów kultury grecko-rzymskiej W starożytnym Rzymie, w dni pamięci o zmarłych, groby ozdabiano różami i fiołkami (były to dies rosaria i dies violaria). Jednocześnie wieńcami z tych kwiatów stroił się Dionizos, bóg wina i pijaństwa. Fiołek był zawsze symbolem wierności i miłości, natomiast róża zależnie od barwy symbolizowała miłość cielesną (róża czerwona) lub miłość mistyczną (róża biała), związaną z Dziewicą Maryją. Rzymianie rozwinęli uprawę tych kwiatów.
W kulturach Dalekiego Wschodu rośliny wodne, a zwłaszcza lotos, święty kwiat w hinduizmie i buddyzmie są symbolem rozwoju, przemiany i kreacji. W Indiach, Birmie, Nepalu, Tajlandii a szczególnie w Japonii kwiat lotosu symbolizuje szlachetne poszukiwanie duchowej czystości i prawdy. Ten piękny kwiat wynurza się z błotnistego stawu stając się symbolem przemiany i duchowego rozwoju. „Nawet jeśliś jest zrodzony w chałupie biedaka, ale posiadłeś mądrość, jesteś jak radujący oczy, piękny lotos wyrastający z błota” czytamy w pismach buddyjskich. Kwiaty lotosu są przedmiotem kontemplacji religijnych, stąd też najpiękniejsze okazy tych roślin można oglądać w przyświątynnych sadzawkach New Delhi, Kioto oraz Tokio. Symbolem długowieczności w kulturach Wschodu są piwonie i chryzantemy. Kult chryzantem przejęli od Chińczyków Japończycy, umieszczając chryzantemę w godle cesarstwa.
W zależności od koloru, kwiaty zmieniają swe znaczenie symboliczne. W alchemii kwiat jest symbolem słońca. Charakter solarny kwiatów podkreślają barwy ciepłe: pomarańczowa, żółta i czerwona, symbolizujące namiętność i żywotność.
Co ciekawe, niezależnie od nacji, uniwersalne są pewne symbole związane z roślinami. W dawnych europejskich, ogrodach wiejskich gospodynie sadziły wiele gatunków roślin ozdobnych o znaczeniu symbolicznym dla małżeństwa i dojrzałości (lilie, malwy, floksy, mieczyki, ostróżki, fiołki, rutę oraz szałwię). Przemijanie i śmierć były reprezentowane zazwyczaj przez bluszcz, cisy i żywotniki.
W wielu krajach pozaeuropejskich, jak choćby w Indiach, kwiaty mają bogatą i wiekową tradycja i są także elementem codziennego rytuału. Tamtejsze kobiety noszą kwiaty we włosach a świeże kwiaty używane są często w czasie ceremonii ślubnych, podczas zabaw ale również w ceremoniach religijnych. Suszone kwiaty lotosów są bielone, barwione i używane w formie „potpourri”.
Rośliny ozdobne to także pożywienie. Historia jadalnych kwiatów sięga starożytności i już Rzymianie mieli zwyczaj spożywania płatków róż, fiołków, nagietków oraz lawendy. Spożywanie lilii i chryzantem oraz kwiatów pomarańczy jest kulinarną tradycją Dalekiego Wschodu.
Fascynacja człowieka pięknymi roślinami znalazła odzwierciedlenie w najstarszych formach sztuki europejskiej i orientalnej: malarstwie, rzeźbie oraz poezji. Począwszy od jednych z pierwszych wizerunków róży, widniejącego na fresku z błękitnym ptakiem oraz fresku lilii białej i kosacców w Knossos, a skończywszy na malarstwie współczesnym, kwiaty niezmiennie inspirują twórczo artystów.
Pinwheel Cave is in southern California | photo by Devlin Gandy
